سختى بر چهره‌اش زد كه چشمش بيرون افتاد ، نزد خدا بازگشت و گفت : بندهء تو چشم مرا درآورد و اگر نبود كه تو او را بزرگ مىشمرى ، كار را بر او سخت مىگرفتم خداوند به او فرمود : نزد موسى بازگرد و به او بگو دستش را بر پشت گاوى گذارد ، تا يا به شمار هر يك مويى كه زيردست او جا مىگيرد ، يك سال زنده بماند و يا اگر خواست خود مرگ را برگزيند . عزرائيل بازگشت و داستان را باز گفت ، موسى پرسيد پس از آن چه ؟ گفت : مرگ . گفت پس همين حالا ، و از آن پس بود كه عزرائيل ديگر آشكارا به سراغ كسى نيامد . « 1 » و اينك گزارش‌هايى از تورات : « خداوند به موسى فرمان داد : به قلّهء « فسجه » برآى و چشمان خود را به طرف مغرب و شمال و جنوب و مشرق بلند كرده و به چشمان خود ببين ، زيرا كه از اين « اردن » نخواهى گذشت . اما يوشع را امر فرموده او را دلير و قوى گردان ، زيرا او پيش اين قوم عبور نموده ، زمينى را كه تو خواهى ديد ، براى ايشان تقسيم خواهد نمود » « 2 » ، « و موسى از « عربات موآب » به كوه « نبو » بر قلّهء « فسجه » ، كه در مقابل « اريحا » است ، برآمده و خداوند تمامى زمين را از « جلعاد » تا « دان » به او نشان داد و تمامى « نفتالى » و زمين « افرايم » و « منسى » و تمامى زمين « يهودا » را تا درياى مغربى و جنوب را و ميدان درّهء اريحا را ، كه شهر نخلستان است تا « صوغر » ، و خداوند وى را گفت : اين است زمينى كه براى ابراهيم و اسحاق و يعقوب قسم خورده ، گفتم كه اين كار را به ذريت تو خواهم داد ، تو را اجازت دادم كه به چشم خود آن را ببينى . ليكن به آنجا عبور نخواهى كرد . پس موسى بندهء خداوند در آنجا به زمين « موآب » بر حسب قول خداوند مرد و او را در زمين موآب در مقابل « بيت نغور » در دره دفن كرد و هيچ كس محل قبر او را تا امروز ندانسته است ، « 3 » و موسى چون وفات يافت صد و بيست سال داشت و نه چشمش تار و نه قوتش كم شده بود و بنى اسرائيل براى موسى در عربات موآب سى روز ماتم گرفتند ، پس روزهاى ماتم و نوحه‌گرى براى موسى سپرى گشت » . « 4 » بر پايه همين گزارش‌هاست كه مورخان امروزى مىگويند : موسى از فراز قلهء « فسجه » كه به گفتهء تورات در كوه « نبو » بوده است « 5 » ، سرزمين موعود را از دور مىنگرد ، سپس مىميرد و

--> ( 1 ) . تاريخ طبرى ، 1 / 434 ؛ البداية و النهاية ، 1 / 319 . ( 2 ) . سفر تثنيه ، 3 : 27 - 29 . ( 3 ) . از مالك بن انس روايت است كه گفته است : امروزه قبر هيچ پيامبرى جز قبر پيامبر اسلام ( ص ) در روى زمين شناخته نيست ، و همين از نشانه‌هاى برترى اين امت بر ديگر امت‌هاست . ( 4 ) . سفر تثنيه ، 34 : 1 - 18 . ( 5 ) . سفر تثنيه ، 34 : 1 - 8 .